სამემკვიდრეო დავები და მათი პრაქტიკული გადაჭრა ადვოკატ გიორგი ლიპარტელიანის რჩევები
სამემკვიდრეო პროცედურების სწორად წარმართვა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია, თუ გვინდა, რომ თავიდან ავიცილოთ ოჯახური დავები და ფინანსური ზარალი. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი მემკვიდრეობის მიღების წესს დეტალურად არეგულირებს, პრაქტიკაში ადამიანები, ვადებისა თუ პროცედურების არცოდნის გამო, ხშირად უშვებენ შეცდომებს. ყველაფერი პირის გარდაცვალების მომენტიდან იწყება, რასაც იურიდიულ ენაზე სამკვიდროს გახსნა ეწოდება. კანონმდებლობა აქ მკაცრ და შეუვალ პირობას აწესებს: მემკვიდრეობა უნდა მიიღოთ სამკვიდროს გახსნიდან ზუსტად ექვსი თვის ვადაში. ამ დროის განმავლობაში მემკვიდრემ საკუთარი ნება ორიდან ერთი გზით უნდა დააფიქსიროს: ან სამკვიდროს გახსნის ადგილის მიხედვით სანოტარო ბიუროში განცხადების შეტანით, ან ქონების ფაქტობრივი ფლობითა და მართვით, რაც გარდაცვლილის სახლში ცხოვრების გაგრძელებას, კომუნალური გადასახადების გადახდას ან სხვა მსგავს მოქმედებებს გულისხმობს. თუ ეს ექვსთვიანი ვადა გაუშვით და ქონებას ფაქტობრივადაც არ დაუფლებიხართ, მემკვიდრეობის უფლებას კარგავთ. ვადის აღდგენა მხოლოდ სასამართლოს გზით არის შესაძლებელი, ისიც იმ შემთხვევაში, თუ დაამტკიცებთ, რომ გადაცილების მიზეზი საპატიო იყო, როგორიცაა მძიმე ავადმყოფობა ან ობიექტური მიზეზები, რის გამოც გარდაცვალების ფაქტის შესახებ საერთოდ ვერ შეიტყობდით.
იმ შემთხვევაში, თუ გარდაცვლილს სიცოცხლეში ანდერძი არ დაუტოვებია, ქონება კანონით მემკვიდრეებზე ნაწილდება, სადაც მოქმედებს ხუთი რიგის მკაცრი იერარქია. მთავარი პრინციპი მარტივია: წინა რიგის თუნდაც ერთი მემკვიდრის არსებობა სრულად გამორიცხავს მომდევნო რიგების მიერ ქონების მიღებას. პირველ რიგში შედიან გარდაცვლილის შვილები, მეუღლე და მშობლები, რომლებზეც ქონება თანაბარ წილებად იყოფა, ხოლო მათი არარსებობისას უფლება ეტაპობრივად გადადის მომდევნო რიგებზე — დაწყებული დებიდან და ძმებიდან, ვიდრე მეხუთე რიგის ნათესავებამდე, ანუ ბიძაშვილ-დეიდაშვილებამდე. მოცემულობა იცვლება, როცა ანდერძი არსებობს. ამ დროს ადამიანს აქვს უფლება, თავისი ქონება აბსოლუტურად ნებისმიერ პირს დაუტოვოს, თუმცა ანდერძის თავისუფლება ბოლომდე შეუზღუდავი არ არის და მას სავალდებულო წილის ინსტიტუტი ზღუდავს. ეს ნიშნავს, რომ ანდერძის შინაარსის მიუხედავად, პირველი რიგის მემკვიდრეებს მაინც აქვთ უფლება მოითხოვონ იმ ქონების ნახევარი, რასაც ისინი კანონით მემკვიდრეობის შემთხვევაში მიიღებდნენ. ამ უფლების გაუქმება ტესტატორის ნებით შეუძლებელია, გარდა იმ უკიდურესი შემთხვევებისა, როდესაც მემკვიდრე სასამართლოს მიერ ოფიციალურად იქნება ცნობილი უღირსად.
გასათვალისწინებელია კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი სამართლებრივი რეალობა: მემკვიდრეობით გადადის არა მხოლოდ აქტივები და ქონებრივი უფლებები, არამედ პასივებიც, რაც გარდაცვლილის ვალებსა და ფინანსურ ვალდებულებებს გულისხმობს. ვინც სამკვიდროს იღებს, ის ავტომატურად ხდება ვალდებული, დააკმაყოფილოს კრედიტორების მოთხოვნები, თუმცა კანონი აქ მემკვიდრის დამცავ მექანიზმს აწესებს. ამ წესის მიხედვით, მემკვიდრე ვალებზე პასუხს აგებს მხოლოდ მიღებული ქონების ღირებულების ფარგლებში და კრედიტორს არ აქვს უფლება, ვალის დასაფარად პირის პირადი საკუთრება მოითხოვოს. თუ ხედავთ, რომ გარდაცვლილის ვალები მკვეთრად აჭარბებს მისი ქონების რეალურ ფასს, შეგიძლიათ იმავე ექვსთვიან ვადაში ოფიციალურად განაცხადოთ უარი მემკვიდრეობაზე, რითაც სრულად გათავისუფლდებით სხვისი ფინანსური ტვირთისგან. საბოლოო ჯამში, სამემკვიდრეო დავების უდიდესი ნაწილი ნოტარიუსთან ვიზიტის დაგვიანებით ან ოჯახის წევრებს შორის არსებული ზეპირი შეთანხმებებით არის გამოწვეული, რის გამოც საკუთარი ქონებრივი უფლებების დასაცავად აუცილებელია კანონით დადგენილი ვადების მკაცრი დაცვა და ნებისმიერი სამართლებრივი ნაბიჯის დროული დოკუმენტური გაფორმება.